Gaggenau

De tuinman
van het heelal.

Charles Jencks laat ons via zijn landschapsinrichting na-
denken over de mens in het grote geheel en een betere wereld

Charles Jencks in de Garden of Cosmic Speculation in Portrack.

Op het eerste gezicht lijkt het gewoon een van de vele huizen in de welvarende Londense buitenwijk Holland Park. Maar dan zie je de ramen op de bovenverdieping: het zijn net ogen, die wijd open staan van verbazing. Ze bereiden je voor op wat er binnen te zien is. Het huis – gebouwd in 1840 maar nu een “postmodern monument bij uitstek”, een “toppunt van symbolische architectuur” – zit boordevol symboliek. Van de hal, een “Cosmic Oval” met wandpanelen, tot de ramen aan de achterkant die kunnen worden gezien als een man, een vrouw, een hond, de zon en de maan. Eigenaar Charles Jencks legt uit dat de ideeën zijn afgeleid uit de kosmos: de planeten, het zonnestelsel, de seizoenen.

Jencks is architect, architectuurhistoricus, landschapsarchitect en auteur van zeer invloedrijke teksten over modernisme en postmodernisme. Hij houdt zich bezig met niets minder dan "de architectuur van het heelal". Om precies te zijn, interesseert hij zich voor de manier waarop de fysieke wereld is opgebouwd – de hele fysieke wereld, van atomen en DNA tot aan planeten, sterren en sterrenstelsels. En voor de plaats van de mensheid binnen dat alles.

Jencks scherpte die interesse in kosmologie aan in de Garden of Cosmic Speculation, de tuin bij Portrack, zijn huis in het Schotse Dumfries. Een buitengewone plek. Sinds 1989 worden op dit 12 hectare grote terrein de fundamentele natuurwetten aan de kaak gesteld. Bijvoorbeeld met de Universe Cascade, de Waterval van het heelal. Deze opeenvolging van getrapte watervallen komt vanuit het terras achter het huis en volgt de 15 miljard jaar van de geschiedenis van het heelal. Verderop beschrijft een kromme brug de baan van een komeet. Een gedeelte waar stalen grondplaten worden afgewisseld met vierkante stukken gazon beeldt de allesomvattende zwaartekracht van een zwart gat uit. Meren en ‘landforms’ illustreren wiskundige fractals. Zelfs op de metalen dakrand van de kas staan natuurkundige vergelijkingen. Het idee hierachter, legt Jencks uit, is om een microkosmos van het heelal te maken, een plaats waar je de natuur op een dieper en meer zintuiglijk niveau kunt ervaren. Het is zeker geen landschapsinrichting zoals we dat gewend zijn.

De reacties van bezoekers variëren van “vreemd” tot “prachtig”, zegt hij. “Maar de meeste mensen begrijpen dat de tuin onderdeel uitmaakt van een eeuwenoude historische traditie. In Japanse zentuinen, Perzische paradijstuinen en de Engelse en Franse renaissancetuinen werd ook al het verhaal van de kosmos uitgebeeld, zoals dat in die tijd werd gezien.” Tegenwoordig zijn Europese tuinen volgens Jencks meestal harmonieuze combinaties van bloemen en blad, zonder enige allegorie of metafoor. Maar hij vindt dat alles – architectuur, kunst, tuinieren – moet uitgaan van inhoud.

De DNA Garden, onderdeel van de Garden of Cosmic Speculation.

“Alles moet iets te zeggen hebben. Het moet niet alleen mooi of sensationeel zijn. Het moet ons laten stilstaan en nadenken, niet alleen over het hier en nu maar ook over onze plaats in het grote geheel.” Tuinen zijn ook een soort autobiografie, zegt hij ook. “Je ziet er onze gelukkigste momenten in terug, de drama's. Ze vertellen veel over ons.”

Kan de mens de natuur overwinnen? “Nooit", zegt Jencks. “Maar we zijn allemaal romantici en via tuinen kunnen we fantaseren over een betere wereld.” Hij heeft op Portrack House twee fulltime hoveniers en een parttime hovenier in dienst, en er zijn ook mensen die in het seizoen komen helpen. Werkt hij zelf ook mee? “Natuurlijk. Maar geen zwaar werk, want dan kun je niet nadenken.”

Schilderij van de “Crawick Multiverse”, een project waarin een voormalige open kolenmijn met landschapskunst wordt getransformeerd.

Jencks, geboren in Baltimore in 1939, studeerde architectuur aan Harvard. Hij wees de heersende Gropius-orthodoxie van die tijd af en kwam met een andere opvatting: niet ‘less is more', maar ‘more is different’. “Het probleem met architectuur was dat religie aan belang verloor en dat mensen hun interesse verloren voor openbare gebouwen die onze normen en waarden kunnen verbeteren", zegt hij. “Ik noem dat de zingevingscrisis. Het leidde tot mijn interesse voor kosmologie.”

In 1965 verhuisde hij naar Londen, waar hij lesgaf aan de Architectural Association (AA) en samen met andere architecten gebouwen ontwierp. Bij de AA ontmoette hij zijn vrouw Maggie Keswick, die expert was op het gebied van Chinese tuinen en geomantiek. Toen Keswick hem vroeg om het Schotse huis en de bijbehorende tuin van haar familie te ontwerpen, stapte Jencks over naar landschapsarchitectuur. “Het begon met een moeras dat we lieten uitgraven om een plek te maken waar onze twee kinderen konden zwemmen", zegt hij. “De uitgegraven aarde bood de mogelijkheid om niet alleen het landschap van het landgoed te vormen, maar ook een nieuwe grammatica voor de landschapsarchitectuur uit te vinden.”

Toen zijn vrouw kanker kreeg (ze overleed in 1995), richtte het echtpaar “Maggie's Centres” op, bijzondere centra die gratis steun geven aan iedereen die te maken heeft met kanker. Ter nagedachtenis aan zijn vrouw liet Jencks de centra ontwerpen door een aantal van de beste architecten en landschapsarchitecten ter wereld – onder andere Frank Gehry, Zaha Hadid en Rem Koolhaas. Het werk van de centra wordt ter ere van haar voortgezet.

Zicht van noord naar zuid op de Crawick Multiverse vanuit het amfitheater.

En Jencks probeert nog steeds via zijn tuinen het heelal te begrijpen. Hij heeft ook het gazon ontworpen dat voor het Scottish National Museum of Modern Art in Edinburgh ligt, een reeks halvemaanvormige heuvels en vijvers op verschillende niveaus, geïnspireerd op de chaostheorie en, in de woorden van Jencks, op “de manier waarop de natuur zichzelf ordent". Momenteel is hij betrokken bij de “Crawick Multiverse", een groot landrestauratie- en kunstproject in Dumfries & Galloway, waarbij een voormalige open kolenmijn met landschapskunst wordt getransformeerd. Het project, dat privé wordt gefinancierd door de hertog van Buccleuch, werd in 2010 gestart en richt zich sinds die tijd op een jaarlijks thema waarbij wordt gekeken naar kosmische gebeurtenissen. “Dit jaar staat Laniakea centraal. Dat is een Hawaïaans woord dat ‘onmeetbare hemel’ betekent. Laniakea is de supercluster van zonnestelsels die bestaat uit de Melkweg en 100.000 andere nabije zonnestelsels. Jencks, de man die zijn leven en werk wijdt aan de mysteriën van ons bestaan, glimlacht opeens. “Weet je wat ik leuk vind?", zegt hij. “Ik heb onlangs met argumenten kunnen bewijzen dat God een vrouw is.”

Door Josephine Grever

www.charlesjencks.com

Het “Maggie's Centre” in Dundee, genoemd naar de overleden vrouw van Charles Jencks en ontworpen door Frank Gehry, biedt gratis ondersteuning aan iedereen die te maken heeft met kanker.

Meer inhoud: Design & Cultuur

  • De tuinman
    van het heelal.

    Meer
  • De reis is het doel.

    Meer
  • Een canvas voor New Nordic Cuisine.

    Meer
  • Poëzie voor muren.

    Meer
  • Een laaiend vuur.

    Meer
  • Handgemaakte kunst.

    Meer
  • Nieuwe kunst
    voor de vloer.

    Meer
  • Licht is
    levenskwaliteit.

    Meer
  • Een designer
    met uitstraling.

    Meer
  • Zij die met
    licht spelen.

    Meer
  • Als design
    magie wordt.

    Meer
  • Stralende
    middelpunten.

    Meer
vorige 1 12 volgende